Ánh lấp lánh kim cương. Một đêm đen tối tại bản Pom Coong, một bầu không khí im lặng truyền cảm, với bản Lát dưới chân đồi. Đường đi dạo hóng mát dẫn chúng tôi đến những cánh đồng óng ánh. Đột nhiên xuất hiện vô số ánh kim cương trên mặt nước, rải rác như là gân lá dâu tằm chung quanh các cây lúa. Nhưng sau một lát mê ly, ai nấy sẽ nhận ra chỉ có đom đóm mới có những ánh sáng nhỏ xíu hơn ngôi sao bầu trời.

Chân tay lạnh buốt. Vào khoảng tháng ba, giữa cánh đồng một nhóm người mặt áo mưa cùng nhau gieo mạ. Nhình thoáng qua số người đông đảo như vậy, ai mà chẳng nghĩ ngay ra là bà con miền núi cùng một dân tộc luôn luôn giúp đỡ nhau làm việc nặng nhọc vất vả. Nhân loại khom lưng, chân tay lạnh buốt cả ngày, hay trên đường về nhà hái chẳng hạn đào chứa trong gùi, rồi đeo gùi móc trên trán, chẳng hạn như vài chục cân đào.

Làm tiệc cưới cậu con. Một buổi sáng mùa hè, trời mát mẻ, chúng tôi ngạc nhiên nghe tiếng xì xào, thấy một đám bà con tụ họp dưới gầm Nhà nghỉ Pom Coong, nhưng không biết là bà con đến giúp tay ông chủ làm tiệc cưới cậu con trai. Đám giết gà, đám nấu nước nóng, đám trẻ thân tre để làm que xiên thịt nướng, đám thái thịt, đám xiên thịt, đám rửa chén bát. Trong một góc yên tĩnh, anh đầu bếp ngồi trước một cái bàn thấp, cắt cà rốt, củ cải... thành đẵn trước khi khắc thành hoa rồi thả vào nồi gang nước.

Buổi tối hôm đó, chúng tôi được mời tham dự buổi tiệc này.

Nhà sàn truyền thống. Mấy ngày sau, khi ăn sáng xong, chúng tôi ra mỏm nhà nghỉ Poom Cong để thưởng ngoạn sự im lặng và phong cảnh xanh mượt cánh đồng lúa nằm dưới chân đồi đi sang Bản Lác. Nhưng bước chân chúng tôi khựng lại, bởi phía bên trái, một số đông người lặng lẽ xếp thành hai hàng, nhóm này cầm những sợi dây thừng dài buộc trên đỉnh sườn khung gỗ nhà, chân đã được đặt đúng vị trí trên một xi-măng thấp. Đột nhiên, có người hò dô ta, dô ta ! thiết lập nhịp độ kéo dây. Đám này vừa lùi vừa kéo dây để dần dần khung nhà sàn dựng đứng thẳng, đám kia giữ chặt các cọc tre buộc chắc vào đỉnh trục khung gỗ để điều khiển và điều chỉnh sự thẳng đứng.

Kho tàng chôn vùi. Mai Châu và Sa Pa là hai vùng nổi tiếng về nghề dệt, sản phẩn được bán tại các cửa hàng các thành phố. Nhà nào cũng có máy dệt đê có thêm một sinh hoạt song song với cày cấy. Nhưng vùng Mai Châu có thêm một tài nguyên thiên nhiên khác được thế hệ thanh niên lao động khai thác, ngoài sự kiểm tra của công an. Chỉ cần mới có bóng người lạ, nhất là bóng mũ công an, là súng ống bí ẩn xuất hiện ra ngay. Chúng tôi may được anh bạn hướng dẫn viên du lịch người Mường dẫn đi thăm một mỏ vàng nằm lưng chừng một ngọn đồi, đào sâu trên mười thước để hiểu rõ điều kiện sinh hoạt. Nhân viên thở hồng hộc, gồng chân lên dốc, ưỡn người về phía sau dữ đà khi xuống. Cả ngày đeo gùi lúc đầy, lúc nặng, lúc nhẹ. Đôi khi ngừng chân để uống một vài ngụm nước hay nghỉ xả hơi.

Ăng-ten quân đội. Nhưng ở phía Hang Kia, một bản nhỏ với những ngôi nhà nằm rải rác hai bên con đường duy nhất chạy vòng trong. Chỉ có một nhà mà ai nấy đều nhận ra ngay vì tên xã sơn mầu đỏ phai mờ trên trán tường, vô cờ phất phới bay. Cửa ra vào đóng kín. Phía đằng sau căn nhà, một ăng-ten quân đội vươn vút lên cao. Bác Bằng nhìn với con mắt của cựu đại tá chụp hình duy nhất của đoàn quân tiền tiến số 1quân đội sáng lập từ năm 1945, tắc lưỡi rồi chầ m chậm nói :

― Để trị được dân ở đây, một tiểu đoàn với vũ khí chưa nổi... Anh nhìn phía bên tay trái chúng ta coi…, trong lòng ngọn đồi này có khoảng ba trăm ki-lô vàng, theo bà con ở đây cho biết.

 Anh Quay thở dài nói tiếp :

― Thật vậy ! Bà con chúng tôi ai nấy chỉ cần Chính phủ cho phép khai thác một thửa đất tài nguyên nhỏ để có đủ sống, thoát khỏi cảnh nghèo. Nhưng chính phủ muốn giữ lấy hết và đã cho quân đội đến để làm việc này. Nhưng bà con đã chống cự được. Từ ngày đó, cây ăng-ten này đã được dựng để trung lập hóa khu này. Không hề ai có thể vi phạm, kể cả Quan đội hay Công an !

Hỏi thăm sức khỏe. Đó là lý do tại sao ban ngày không một bóng người. Gần cửa hàng duy nhất của bản, một cô phụ nữ co người ngồi thêu gần một ngọt lửa củi sưởi chân tay. Bác Bằng lại ngồi bên cạnh, xoa hai bàn tay, thì thầm hỏi thăm sức khỏe bà con trong bản vì đã lâu không đến thăm.

Cách đó không xa hai cháu, một cháu tươi cười đứng trước lồng chim, một cháu ngồi xổm trên mặt đất, tự tạo đồ chơi với nguyên liệu thiên nhiên, lần đầu tiên trong đời cháu được gặp các người lạ từ phương Tây ghé qua thăm. Nhất là các ông bà « Mũi lõ ».

Giặt quần áo. Một buổi trưa tháng ba 2019, trời nắng ấm, trên đường ngoẳn ngoèo từ Xin Cái tới Mèo Vạc, khi xe hơi lên tới đỉnh đồi, ông chủ công ty lái xe ngừng để mọi người ngắm phong cảnh và chụp hình. Vì đã có nhiều dịp đi qua các nơi có địa hình như thế này, nghĩa là có suối uốn khúc giữa các tảng đá, nên chúng tôi đoán thế nào cũng sẽ may mắn khám ra được cảnh đặc biệt mô tả đời sống của bà con miền núi. Đoán không sai vì chỉ cần đi tới một đoạn đường ẩn giấu thì nhìn thấy hai gia đình đang giặt quần áo. Dưới chân nguồn, một bà cùng hai đứa con đang đứng giặt trong một vũng nước. Phần lưng chừng một cặp vợ chồng ngồi giặt giữa các tảng đá.