Giặt quần áo. Sáng kiến cao quý này chỉ có thể thực hiện được sau khi tự rèn luyện tâm lý để chịu đựng và chia sẻ đời sống hằng ngày của các dân tộc quen sống trên những đỉnh núi từ ngày xửa ngày xưa vô điều kiện vật chất. Nước chỉ khi mưa mới có, nên vậy họ chỉ xuống miền xuôi tắm mặc một năm một lần dưới các thác nước lạnh buốt, hay xuống giặt quần áo. Nên vậy họ mang oan tiếng "dân ăn bẩn ở thỉu", mùi khắm ngày đêm, thiếu ăn, thiếu dinh dưỡng, thiếu vệ sinh làm cho các người xin đi cùng bác để học hỏi sớm bỏ, không chịu lâu hơn hai ngày.

Bài học nhân loại. Nên vậy gặp bác là một dịp được nghe các mẩu chuyện "sống" hàng ngày của bác trong xuốt bốn chiến địa, từ năm 1945 đến 1980, mà chưa có nhân chứng chiến trường nào mô tả, có dịp giác ngộ tấm lòng vàng của bác Bằng đối với các dân tộc sống thanh đạm, bên lề nền văn minh. Một bài học nhân loại có giá trị hơn sách vở. Nếu không có những phẩm giá này, ở trong một xã hội vật chất chủ nghĩa, không ai có thể hiểu tại sao một bác lõ thành này lại đã hỗ trợ một cháu nữ sinh viên Mường, cháu đầu tiên tốt nghiệp Khoa học Xã hội tại đại học Hà Nội.

Đá banh hữu nghị : Nhưng con bài thiên tài của bác là đã thành công đoàn kết, tụ họp ba dân tộc Thái, Mường và Dao vùng Điện Biên của bác. Để khích động họ cùng nhau sinh hoạt, bắt buộc họ trao đổi với nhau bằng tiếng Việt. Không những bác đã tổ chức những cuộc đấu đá banh hữu nghị giữa ba đội và chính bác làm trọng tài, mà còn thổi những lỗi tưởng tượng theo cảm hứng để gây sôi nổi đủ mọi mặt : cầu thủ hai phe bỡ ngỡ ngừng đá, cùng nhau bàn tán, hỏi lỗi thuộc về phe nào, trong bầu không khí sôi nổi hòa vào với những cơn cười sằng sặc của bà con và trẻ em đứng xem.

Bóng bay như lá rụng. Vì thế mà ngày 12 tháng 7 năm 1998, khi đội bóng đá Pháp được giải vô địch bóng đá toàn cầu, bác cũng được giải và mang tên "Zizu" (cầu thủ số 1 Pháp). Khi kể lại chuyện này bác vừa cười vửa vuốt tóc vừa phát đùi nói : « Chân tôi ẻo lá, khi đá cú giao bóng, bóng bay như lá rụng ai nấy đều cười ồ ! ». Sau trận đấu, trong bầu không khí hữu nghị bác trở lại thành một người bác tình cảm và đô lượng, tặng quà bánh và thổi bóng bay, "món quà chốc lát", tặng các cháu, và nhiều khi các bà mẹ cũng mỉm cười xin.

Vừa nói vừa liếc mắt. Một hôm trời bắt đầu xế chiều, ông chủ Nhà nghỉ bản Pom Coong, trụ sở chính của chúng tôi trong xuốt sáu năm, tâm sự với chúng tôi, vừa nói vừa liếc mắt nhìn dẫy núi chung quanh, vừa nhìn cái bìa đĩa DVD với hình bác Bằng chúng tôi tặng :

─ Nếu không có ông này, thì ngày nay chúng tôi không biết mình đang ở đâu.

“Rolf Rođel, anh làm tôi ứa nước mắt”. Nhưng đến mùa xuân năm 2015, tuổi nghỉ hưu thứ nhì xuất hiện. Trái tim bác gióng lên hồi chuông báo động trên đỉnh cao Điện Biên, dưới ánh mắt lo lắng của một cựu binh Pháp. Từ Pháp sang để hồi tưởng lại hành trình dài 2.000 km cùng với cựu nhiếp ảnh gia này, người đã chỉ cho ông ta những ngóc ngách của các cuộc đụng độ trong quá khứ. Bắc nhắc lại quá khứ, thừa nhận với ông rằng quân đội Việt Minh rất ngưỡng mộ Bigeard: Ba lần bị bao vây, ba lần trốn thoát, và nếu thời đó ông được cử làm chỉ huy trưởng, quân Pháp chắc chắn sẽ thắng. Ông đã hiểu ra mọi mưu mẹo, vị đại tá của thập niên 1950 này đã trở lại chiến trường vào năm 1994, với chức vụ tướng đã về hưu, được chào đón thân tình bởi những đối thủ cũ mà ông gọi là "Việt" và cả những người Thái đã chiến đấu bên cạnh quan đội Pháp... Trước lăng tưởng niệm những lính Pháp do một lính lê dương Đức xây dựng, ông ta càu nhàu chống lại chính phủ của mình vì vẫn chưa làm gì cho những lính hy sinh của chinh phủ mình và kết luận : “Rolf Rođel, anh làm tôi ứa nước mắt. Cảm ơn anh”…

Lời bạt

Liệu có ngày nào bác sẽ tiết lộ cho chúng ta biết chiến binh này có phải là người lính bị thương trong cuộc tấn công cuỗi cùng Điện Biên Phủ, nằm dài trước mặt bác, lúc bác đang chĩa khẩu súng lục của mình vào thái dương ông ấy, trước một cảnh hỗn loạn khủng khiếp không ai tưởng tượng nổi. Sau niềm vui thắng lợi, bất tình lình, một sự im lặng trầm ngâm bao phủ, không ai hình dung nổi một vụ tàn phá con người khủng khiếp đôi bên như vậy, vô số xác chết sai khớp nằm ngổn ngang trong những vũng máu nháu vẫn nhỏ giọt và tủa ra mùi tanh nồng. Cánh tay bác tự thư dãn, bác chỉ nghe thấy một tiếng động vật rơi trong bùn cạnh chân mình. Kể đến đây lời nói bác chìm xuống và chúng tôi nghe bác thì thầm, lời nói nghiêm tức và dần dần phai mờ :

‒ Tự nó nó rơi… Tất cả đều được chôn trong những hố trũng tập thể. Không có kẻ thắng kẻ thua. Chỉ có các chiến sĩ hy sinh. Giọng nói của bác dần dần chìm vào im lặng và lôi cuốn chúng tôi nghĩ tiếp.