Ở trong một góc sâu thẳm tỉnh Hòa Bình, huyện Mai Châu, giáp tình Sơn Tây, có một vùng nhanh chóng nổi tiếng sau cuộc thăm viếng của Tổng thống nước Cu-Ba, Fidel Castro (Phi-den Cát-tờ-rô) khoảng năm 1992, đất đai dần dần trở thành mầu mỡ nhờ sức mạnh chân tay, thân thể của những bà con cầy cấy trên mương cả ngày, nhịn bữa cơm trưa làm mòn sức khỏe. Đó là bản Pom Coong-Mai Châu.

Cây anh túc. Từ thế hệ này đến thế hệ khác, những hành động, những nỗ lực, những tình trạng thiếu dinh dưỡng vẫn không thay đổi, chóng làm mòn cơ thể : Đói khát được đánh lừa bằng cây anh túc. Nhưng để có thì phải có cây. Nên vậy cây anh túc được trồng theo lệ chứ không phải trồng để giấu giếm bán lấy lời.

Ngả mình chia vui. Ở phía biên giới phía Bắc, vào một ngày họp chợ, trong một dinh thự có tiếng đã trở thành điểm tò mò chính du lịch của xã, trong đó có một căn phòng trống cửa mở rộng, với một bảng in ba chữ "Kho Thuốc phiện", rồi cách đó vài trăm thước, có một ngôi nhà với một căn phòng nhỏ ấm cúng với một bầu không khí có mùi chúng tôi không quen biết. Trên một cái giường gỗ, hai ông nằm dài hai bên một cái mâm chứa đồ dùng hút thuốc phiện. Một trong hai ông, trong khi chuẩn bị điếu thuốc phiện, đưa mắt nhìn chúng tôi như để mời chúng tôi ngả mình chia vui.

"Bình minh". Nên vậy, khi đi qua vùng này, nếu bạn thoáng gặp ai ngồi xổm, đặt đầu trên hai bàn tay, trên một tảng đá, thì đừng kết luận họ ngà ngà say. Họ có lý do không khác gì mấy lý do của trẻ mông trần dù thời tiết lạnh buốt. Bạn hãy kết luận tuổi thọ trung bình trên miền núi là 56 tuổi. 50 % trẻ em chết trước 5 tuổi, chưa đến tuổi nhìn về hướng mặt trời bắt đầu mọc để biết từ "bình minh".

Các "Bà mẹ Can đảm". (tên vở kịch của một nhà soạn kịch Đức tiến bộ, theo phe tả, nổi tiếng thế giới, Bertolt Brecht (Be-tôn Bơ-rếch, 1898-1956). Xế chiều, trên đường về nhà, phụ nữ còn tiếp tục làm việc : hái đào, bắt bọ xít, hoặc nhặt củi để vào gùi móc lên trán tựa lên lưng, mang về thổi cơm tối. Ai nấy vạch con đường đi thẳng không tránh ai, với tốc độ nhanh đến mức bất kỳ "nhà săn chụp ảnh" nào cũng phải nhan chóng hành động để « chộp » được bước đi, nét mặt, như trường hợp chụp cô phụ nữ đang băng qua cầu, hay cô kia vác trên vai một cây tre thanh dài, trên ngọn cột một cái túi ni lông trong mờ để bắt bọ xít mang ra bán tại trợ hay bán trực tiếp cho các nhà nghỉ nhà sàn.

Bữa ăn tối. Trong lúc chờ đợi mẹ về, con cái chuẩn bị bữa ăn tối, chân đi đất, trên mắt đát ngổn ngang thanh củi. Nồi đặt trên gạch. Nếu không chú ý thì hay bị bỏng chân. Mội bữa cơm rất đơn giản đối  với những gi đinh chưa có đến 30 đô-la hàng tháng để sống… Gai vị cần thiết nhất là muối, sau đó là dầu và mỳ khô. Nên vậy hàng năm, thanh niên các thành thị thường tổ chức đi phát cuối tuần tại các vùng núi.

Đau bụng, buồn nôn. Hay cô mặc áo đỏ dưới đây, mặt nhăn nhó, dừng lại trước điểm trường chúng tôi đang cho xây ở Xăm Pà, hạ xuống mặt đất cái gùi chứa đầy củi, xoa bụng. Chúng tôi đến gặp, hỏi thăm cô ta có gặp vấn đề gì không. Trước câu hỏi của chúng tôi, cô ấy trả lời rằng từ hôm trước cô ta đau bụng và buồn nôn. Chúng tôi tặng một ít tiền. Cô ta vui mừng dù mặt nhăn nhó, cảm ơn và nói quay lại làng mua thuốc trước khi trở trở về nhà ở trên sườn núi trong bóng tối. Nói chưa xong, cô ta ngồi xụp xuống, ưỡn người về phía sau, lồng đai vải vào tráo, móc hai tay vào thanh củi, hít một hơi thở dài, lấy đà đứng lên rồi từ từ bước đi. 

Bọ xít rang. Một buổi tối tại Nhà nghỉ Pom Coong, khi vừa mới vào bàn, chị dọn bàn mang lại đặt một đĩa món ăn đen xì hình bầu dục, to hơn hột na. Chị dọn bàn giới thiệu đó là bọ xít rang. Khi nhai chỉ thấy dòn xồn xột không đắng và hơi có vị giác prô-tê-in. Giá một đĩa đắt hơn thịt bò. Hợp với dân "nhậu nhẹt" hơn là với chúng tôi.